Debat: Kunst in de openbare ruimte zoekt toekomst

Op 6 november jl. vond in Motel Spatie het door Kunstenbond (vakgroep beeldend) georganiseerde debat Kunst in openbare ruimte zoekt toekomst! plaats. Aanleiding voor dit debat zijn de veranderende omstandigheden voor kunst in het publieke domein in de afgelopen jaren

De overheid is bijvoorbeeld niet langer hoofdopdrachtgever voor permanente buitenkunstwerken. Daardoor is ook de relatie tussen opdrachtgever en kunstenaar veranderd; er wordt minder ingezet op permanente kunstwerken, en veel meer op tijdelijkheid en flexibele inzet van kunstenaars.

Moderator Marlies Leupen interviewde enkele kunstenaars en (vertegenwoordigers van) opdrachtgevers waarna het publiek volop de ruimte kreeg om te reageren.

Minder aandacht

Theo Tegelaers beet het spits af. In 2012 richtte hij TAAK op, nadat zijn voormalige werkgever SKOR wegens bezuinigingen was opgeheven. SKOR was één van de vele bestaande structuren in Nederland waarlangs kunst in de openbare ruimte tot stand kon worden gebracht. De bezuinigingen werden zowel regionaal als lokaal opgevolgd, waardoor nauwelijks nog budget beschikbaar kwam voor opdrachten. De bezuinigingen waren politiek gemotiveerd en daarmee verdween de inbedding van kunstopdrachten in het cultuurbeleid. Daardoor zijn sinds 2010 veel van de bestaande structuren weggevallen zijn, aldus Tegelaers.

Nieuwe generatie kunstenaars worden niet meer via een opdracht uitgedaagd na te denken over de stedelijke ruimte bijvoorbeeld.

Er worden minder opdrachten uitgeschreven en de manier waarop opdrachten nog wel tot stand komen is veranderd. Dit heeft vooral consequenties voor een nieuwe generatie kunstenaars. Zij worden niet meer via een opdracht uitgedaagd na te denken over de stedelijke ruimte bijvoorbeeld. Maar het heeft ook consequenties voor de kunstwerken die er al zijn, daar is minder aandacht en minder zorg voor. Tegelaers constateert dat er ergens iets fout is gegaan; de wijze waarop kunstwerken tot stand kwamen via SKOR, is vanwege het topdown karakter onwenselijk geworden. Met TAAK wil Tegelaers nieuwe structuren creëren voor de totstandkoming van kunst in de openbare ruimte. Een aanpak waarbij proactief door hen wordt gezocht naar andere opdrachtgevers en andere maatschappelijke partners, bijvoorbeeld in het sociale domein. Het gaat om activeren zegt hij, en om open staan voor andere vormen van kunst dan louter fysieke vormen.

Nalatigheid als pion

Kunstenaar Hans van Houwelingen en ArtEZ student Stephanie Engelbrecht laten een fragment uit een documentaire zien over het kunstwerk De Blauwe Golven van Peter Struycken. De sloop van dit kunstwerk leek een feit, maar dankzij flink protest lijkt het noodlot afgewend. In de documentaire zien we voorbijgangers reageren op het kunstwerk, volgen de studenten als ze de verantwoordelijke wethouder van de gemeente Arnhem bellen en ondertussen zien we ze ook het kunstwerk schoonmaken.
De schoonmaak blijkt de crux te zijn. De studenten komen erachter dat het kunstwerk vijf jaar geleden voor het laatst was schoongemaakt. Met een subsidie van het Mondriaan Fonds werd een performance mogelijk gemaakt waarbij De Blauwe Golven werd schoongemaakt. Hans van Houwelingen is momenteel druk met de montage van de film. Omroep Avrotros heeft toegezegd de film te zullen uitzenden. Ook Van Houwelingen verwijst naar de verslechtering van het onderhoud van bestaande kunstwerken. Diezelfde nalatigheid wordt vervolgens ingezet als politieke pion; het werk wordt als versleten beschouwd en afgeschreven. Hij roept de kunsten op hun machtspositie terug te grijpen. De kunst moet voorbij de institutionele kaders denken.

Diezelfde nalatigheid wordt vervolgens ingezet als politieke pion; het werk wordt als versleten beschouwd en afgeschreven.

Eén boze bewoner

Beeldend kunstenaar Femke Schaap vertelt over haar ervaringen met de realisering van haar kunstwerk Westland Wells, een opdracht van de gemeente Amsterdam, stadsdeel Zuid. Zij moest de opbouw van het kunstwerk stoppen vanwege één heel boze nieuwe bewoner die faliekant tegen de komst van het kunstwerk was, en als nieuwe bewoner was hij niet betrokken geweest bij het gehele proces waarin het werk van Schaap werd uitgekozen. Het Stadsdeel koos ervoor de situatie te deëscaleren door te proberen de bezwaren van deze man weg te nemen. Dat werkte onvoldoende. En hoewel het werk flexibel is en aangepast had kunnen worden zonder visueel of inhoudelijk in te leveren, vernam Schaap toch via een landelijk dagblad dat de realisering niet doorging. Ze legt uit dat het heel moeilijk is een nog niet bestaand kunstwerk te verdedigen. Ook voor de andere bewoners die haar werk wel graag gerealiseerd zagen. Hoe verdedig je iets, dat er nog niet is? Het werk werd een politiek schaakstuk, constateert ze. Uiteindelijk belandde de kwestie bij de rechter, en het vonnis luidde dat de gemeente het werk wél moet plaatsen. Er wordt gezocht naar een andere locatie.

Kunstwerken verdwijnen nu eenmaal, vooral als er niet voor gezorgd wordt.

Guerilla

Daarna werd Jeroen Jongeleen geïnterviewd. Als kunstenaar werkt hij zelden in opdracht, hij hanteert een ‘guerilla strategie’: ongevraagde ingrepen in de openbare ruimte. Van Motel Spatie kreeg hij wel een opdracht zich te verdiepen in het culturele verleden van Presikhaaf, de wijk in Arnhem waar Motel Spatie is gevestigd. De vaak anonieme buitenbeelden die hij tussen de flats aantrof, vervuild en kapot, verplaatste hij, lapte hij op of dupliceerde hij. Beeldenpark Presikhaaf was geboren. Of zoals hij het zelf zegt, hij redde wat er te redden viel. Kunstwerken verdwijnen nu eenmaal, vooral als er niet voor gezorgd wordt.

Verlangens instrumentaliseren

Tot slot een gesprek met Gijs Frieling, medewerker van het atelier Rijksbouwmeester, een actieve opdrachtgever voor kunst in de openbare ruimte. Op de vraag welke vormen van kunst in de openbare ruimte toekomst hebben, verwijst hij naar De Blauwe Golven van Peter Struycken. Dit werk is expliciet ontworpen als parkeerplaats. Het is een toegepast werk, en dat instrumentele is een expliciet onderdeel van het werk. Daarnaast moet een kunstwerk een verhaal vertellen, en hij noemt het voorbeeld van een muurschildering in een autofabriek door Diego Rivera. Volgens Frieling kan een kunstenaar, via zijn meesterschap, de verlangens van een opdrachtgever ‘instrumentaliseren’ zonder afbreuk te doen aan zijn eigen kunstenaarschap. Hij vindt het belangrijk dat een opdrachtgever weet wat hij wil en daarin heel precies kan zijn. Er mag veel van een kunstenaar gevraagd worden. Veel kunstenaars hanteren een heel individualistische werkwijze, maar juist geëngageerdheid van zowel kunstenaar als opdrachtgever heeft de toekomst.

Als kunstenaar heb je iemand nodig die achter de kunstenaar gaat staan, maar die persoon moet ook weer worden opgevolgd door iemand die achter de kunstenaar gaat staan.

Achter de kunstenaar staan

Tussen en na de toespraken was ruimtes voor vragen uit het publiek. Het vak van kunst in de openbare ruimte blijkt niet meer te worden gedoceerd aan academies, was een van de onderwerpen. Een student van de Willem de Kooning Academie zei dat ze er het advies kreeg gewoon maar buiten iets te gaan doen. Dat is een manier, maar het heeft nogal zijn beperkingen. En waar het hele programma begonnen was met een bezoek aan De Blauwe Golven, was het ook Peter Struycken die nog de microfoon kreeg aan het eind van de middag. Gemeenten zijn altijd de meest ideale opdrachtgevers geweest, zei hij. Je kunt er ruimtelijk en theatraal opereren. Maar ze zijn de beroerdste opdrachtgevers als het gaat om behoud en opvolging, want elk nieuw gemeentebestuur wil weer iets anders. Als kunstenaar heb je iemand nodig die achter de kunstenaar gaat staan, maar die persoon moet ook weer worden opgevolgd door iemand die achter de kunstenaar gaat staan. Als het gaat om continuïteit en behoud, zijn juist de particuliere opdrachtgevers ideaal. Maar dat dit dan weer een gemis is voor de openbare ruimte, dat hoefde hij deze zaal niet uit te leggen.

Meer Artikelen

#watdoetdathier

  • Sleutelwerken

Het jubileumproject Sleutelwerken vervolgt zijn weg met de hashtag #watdoetdathier,…

Online kunst kijken en luisteren

Nu de musea en presentatie-instellingen tijdelijk zijn gesloten en we zoveel binnen…

Bijdragen 2019 Mondriaan Fonds

  • financiering

Het afgelopen jaar ontving het Mondriaan Fonds 2.554 aanvragen voor bijdragen, zo…

Sleutelwerken.nl

  • Sleutelwerken

Voor ons jubileumproject reed Ingrid Fijen door Nederland om foto's te maken…

ADVERTENTIES