100 Sleutelwerken na-oorlogse beeldende kunst in de openbare ruimte

  • Sleutelwerken

Afgelopen november riep stichting BK-informatie op om online een voordracht te doen voor een lijst van 100 Sleutelwerken na-oorlogse beeldende kunst in de openbare ruimte. De lijst is er nu.

Het betreft een lijst van goede kunstwerken. Natuurlijk zijn er veel meer goede kunstwerken en goede kunstenaars in Nederland dan op deze lijst een plaats kunnen hebben.

Met de 100 Sleutelwerken willen we een historische ontwikkeling inzichtelijk maken, maar vooral ook willen we goed nadenken over de toekomst van kunst in de openbare ruimte en de rol die BK-informatie daarin kan spelen.

We willen een historische ontwikkeling inzichtelijk maken, maar vooral ook goed nadenken over de toekomst van kunst in de openbare ruimte

De 100 Sleutelwerken is het eerste onderdeel van het jubileumproject dat we opstartten naar aanleiding van het veertig jarig bestaan van BK-informatie. In het tweede onderdeel onderzoeken we de dagelijkse beleving van kunst in de openbare ruimte. De uitkomsten van deze onderdelen stellen we beschikbaar om de discussie over kunst in de openbare ruimte opnieuw te laden en die discussie staat vervolgens centraal tijdens een symposium, het derde en laatste onderdeel van ons jubileum.

Opdrachten?

Ruim 40 jaar geleden is BK-informatie in het leven geroepen om kunstenaars van dienst te zijn bij het ontwikkelen van hun beroepspraktijk, door een platform te bieden waarop alle openbare inschrijvingen voor opdrachten van kunst in de openbare ruimte werden vermeld. In de afgelopen veertig jaar publiceerden we minstens 1600 opdrachten.

Tegenwoordig zijn er minder opdrachten voor kunst in de openbare ruimte en de aandacht ervoor is veranderd. Als er opdrachten zijn, worden bewoners veel nauwer betrokken bij de totstandkoming en dit vaak in plaats van bijvoorbeeld een externe kunstcommissie of bemiddelaars. Deze veranderingen zijn voor een groot deel veroorzaakt door de zware financiële jaren die de cultuursector heeft ondervonden. De 1%-regelingen worden minder toegepast en belangrijke instellingen die kunst in de openbare ruimte (mede) realiseerden zijn opgeheven, denk aan SKOR en meerdere CBK’s.

De hele keten waar we bij kunst in de openbare ruimte mee te maken hebben is de afgelopen 10 jaar beschadigd geraakt

De hele keten waar we bij kunst in de openbare ruimte mee te maken hebben is de afgelopen 10 jaar beschadigd geraakt: de opdrachten, de advisering en bemiddeling om een werk tot een goed einde te brengen, het onderhoud. Dat heeft natuurlijk consequenties. Om er slechts een paar te noemen: werken voor de openbare ruimte is voor een jonge generatie kunstenaars nauwelijks weggelegd. Dat betekent weer dat het perspectief van de kunstenaar op de openbare ruimte een hiaat kent. Het betekent ook dat er geen ambitie meer gevoed wordt. Dat er geen nieuwe bemiddelaars of adviseurs aantreden. Maar het betekent ook dat een hele generatie jonge beleidsambtenaren en wethouders, potentiële opdrachtgevers, deze kennis niet opdoen.

De collectie kunst in de openbare ruimte

Desalniettemin bezit Nederland een uitgebreide en zeer diverse collectie kunstwerken. Kunst in de openbare ruimte is een heel vertrouwd onderdeel van ons straatbeeld en een uniek soort erfgoed, kenmerkend voor de Nederlandse omgang met de openbare ruimte en een weergave van politiek-maatschappelijke denkbeelden. Een jong erfgoed dat door sloop en transitie onder druk staat evenals het in kaart brengen ervan. Om deze redenen grepen we het jubileum van BK-informatie aan om de balans op te ma-ken en deze onderbelichte maar zeer bepalende kunstgeschiedenis te duiden in het huidige tijdgewricht. Wat is er in de afgelopen 40 jaar gebeurd? Wat is het belang van deze kunst? Wat vertelt dit ons over de plek en tijd waar wij in leven? En wat kan kunst in de openbare ruimte betekenen voor de toekomst?

Kunst in de openbare ruimte is een heel vertrouwd onderdeel van ons straatbeeld en een uniek soort erfgoed

Het grote publiek

Bij kunst in de openbare ruimte is het ‘grote publiek’ de doelgroep; buurtbewoners, passanten, toeristen, et cetera. Het grote publiek is machtiger geworden. Ze weten de gang naar wethouders of gemeenteraad sneller en makkelijker te maken, ze zoeken proactief de pers als iets ze niet bevalt.

Kunst in de openbare ruimte veroorzaakt altijd gedoe. Heerlijk om naar te kijken, wonderlijk hoe mensen die beweren niets met kunst te hebben zich er zo druk over maken. Grof gezegd zijn er drie categorieën gedoe. Gemopper door mensen die het zonde van het geld vinden, die moderne kunst – ‘daar kan je heel veel vuilnis van ophalen’ –, die het niet eens zijn met de ideologische uit-gangspunten van het beeld – ‘die misdadiger verdient geen monument’ – of die de plaats niet geschikt vinden – ‘verpest mijn uitzicht’.

(uit: ‘Vermakelijk, al het gedoe over kunst in de openbare ruimte’ door Joke de Wolf in HP De Tijd, 110/10/19)

Hoe kwam de lijst tot stand?

Werkgroep

Er kwamen iets minder dan 500 voordrachten bij ons binnen die gezamenlijk 258 kunstwerken betroffen. Deze hebben we voorgelegd aan een werkgroep vergezeld van de onmogelijke opdracht 100 sleutelwerken te benoemen. In de werkgroep zaten mensen die vanwege hun professie veel weten van de totstandkoming van kunst in de openbare ruimte en goed zicht hebben op wat er zoal aan kunstwerken in Nederland staat of stond.

De werkgroep bestond uit: Annet Zondervan, directeur van CBK Zuidoost in Amsterdam Zuidoost, Mieke Conijn, directeur van Kunstenlab in Deventer en de IJsselbiënnale, Simone Vermaat, senior adviseur en conservator bij de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, Selby Gilde-macher, lid van het Stadscuratorium in Amsterdam, Monica Boekholt, adviseur kunst in de openbare ruimte voor Kunst & Cultuur Drenthe en curator van Into Nature, Siebe Thissen, hoofd BKOR (Beeldende Kunst en Openbare Ruimte) van CBK Rotterdam, Hermelinde van Xanten, adviseur kunst in de openbare ruimte bij KunstLoc in Tilburg. Namens BK-informatie zat Sandra Smets in de werkgroep, secretaris in het bestuur en zij schrijft over beeldende kunst voor o.a. NRC. Sacha Bronwasser, auteur en voormalig journalist bij de Volkskrant was voorzitter.

Sleutelwerken zijn kunstwerken die artistiek, historisch, ruimtelijk of maatschappelijk van belang zijn of zijn geweest

Wat zijn sleutelwerken?

De definitie die de werkgroep gebruikte is de volgende: sleutelwerken zijn kunstwerken die artistiek, historisch, ruimtelijk of maatschappelijk van belang zijn of zijn geweest. Sleutelwerken zijn vertegenwoordigers van een tijdgeest; dat wil zeggen dat ze typerend zijn voor een bepaalde periode in de geschiedenis van kunst in de openbare ruimte. Of een sleutelwerk is maatschappelijk van belang, en draagt bij aan bewustwording rond een onderwerp en is opgenomen in wat we noemen, het collectieve geheugen. Veel sleutelwerken veroorzaakten reuring, kennen duidelijke voor- en tegenstanders.

De gemaakte keuzes

Er zijn 258 kunstwerken voorgedragen. Van veel kunstenaars werd één werk voorgedragen en er zit een aantal kunstenaars tussen waarvan meerdere kunstwerken werden voorgedragen. We hebben ervoor gekozen om in de lijst van 100 slechts één kunstwerk van een bepaalde kunstenaar op te nemen.

Kunstwerken die niet echt openbaar zijn, vielen af. Zoals werk in een gevangenis of op een afdeling in een verzorgingstehuis. In de centrale hal van een ziekenhuis kon weer wel, maar semi-openbaar of helemaal niet openbaar vielen af. Kunstwerken van één dag, of een week of een maand vielen ook af. Maatschappelijke impact hebben, de vertegenwoordiger van een tijdgeest zijn, is bij zo’n korte duur erg lastig. Dat zegt niets over de kwaliteit van deze kunstwerken, het zegt alleen iets over het bereik. Sleutelwerken zijn kunstwerken die resoneren en om te kunnen resoneren is een bepaalde levensduur noodzakelijk. De tijdelijke kunstwerken op de lijst betreffen kunstwerken met een zekere duur en kunstwerken waarvan het de bedoeling was dat het tijdelijk zou zijn. Kunstwerken die verdwenen zijn, soms al lang geleden, terwijl dat niet expliciet de bedoeling was staan niet op de lijst.

De volledige lijst sleutelwerken is historisch gezien representatief maar kenmerkt zich ook door onevenwichtigheid

Na de oorlog was lange tijd kunst in de openbare ruimte het domein van mannelijke kunstenaars. Uitzonderingen daargelaten. Heden ten dage is dat veel minder het geval en dat was aan de voordrachten te merken. Veel kunstwerken van vrouwen die zijn voorgedragen dateren van na 2000. De volledige lijst sleutelwerken is historisch gezien representatief maar kenmerkt zich ook door onevenwichtigheid. Kunstwerken van vrouwelijke kunstenaars werden nadrukkelijk in overweging genomen, maar werden niet op de lijst geplaatst als de enige motivatie het vrouw zijn was.

Die 100 Sleutelwerken, wat betekenen ze?

Deze vraag moeten we onszelf voortdurend stellen. Er staan ongelooflijk goede indrukwekkende, interessante kunstwerken in Nederland. Maar dat gebeurt niet zomaar. Er moeten opdrachtgevers zijn met een open en brede blik, en er moeten kunstenaars zijn die gevestigde denkbeelden negeren en nieuwe perspectieven op de openbare ruimte durven én kunnen neerleggen. Het bestaan van zulke opdrachtgevers en kunstenaars is evenmin vanzelfsprekend. Behoorlijk wat kunstwerken op de lijst veroorzaken of veroorzaakten controverse. Alle betrokkenen moeten dan stevig in hun schoenen staan en vertrouwen hebben. Vertrouwen in kunst, in de werking van de tijd, in het geven van informatie. Natuurlijk zijn ook structuren nodig – denk aan instituties – waarlangs opdrachten gegeven worden maar de kiem ligt elders.

De sleutelwerken maken helder dat kunst een samenleving nodig heeft die openstaat voor verwondering

De sleutelwerken maken helder dat kunst een samenleving nodig heeft die openstaat voor verwondering. Een samenleving die met open vizier de kunst tegemoet treedt, uiteraard kritisch is, maar ook bereid het eigen oordeel op te schorten of op basis van argumenten en uitwisseling van ideeën bereid het eigen oordeel te herzien.

De lijst

Op sleutelwerken.nl ziet u de 100 Sleutelwerken. De komende tijd worden daar aan de toegevoegd alle kunstwerken die werden voorgedragen en de vijf speciale vermeldingen waarvoor de werkgroep heeft gekozen.

De kunstwerken met een speciale vermeldingen zijn kunstwerken die wel voldoen aan de definitie van een sleutelwerk, maar niet aan alle criteria die de werkgroep stelde. Deze werken worden door de werkgroep bijzonder gewaardeerd omdat ze getuigen van ambitie, moed, een hoge kwaliteit en grote impact maatschappelijk of ruimtelijk.

De verzameling op de website is niet (nooit) compleet. Gedurende een jaar kan iedereen kunstwerken in Nederland naar de website uploaden.

De verzameling op de website is niet (nooit) compleet. Binnenkort kan iedereeen, gedurende een jaar kunstwerken in Nederland naar de website uploaden. Kunstwerken die in de woon- of werkomgeving staan bijvoorbeeld en waar men aan gehecht is of, waarvan men nu juist of juist niet vindt dat het werk subiet verwijderd moet worden. Laat het maar horen!

Hier ziet u lijst van 100 Sleutelwerken zijn, plus de vijf speciale vermeldingen.

Meer Artikelen

#watdoetdathier

  • Sleutelwerken

Het jubileumproject Sleutelwerken vervolgt zijn weg met de hashtag #watdoetdathier,…

Online kunst kijken en luisteren

Nu de musea en presentatie-instellingen tijdelijk zijn gesloten en we zoveel binnen…

Bijdragen 2019 Mondriaan Fonds

  • financiering

Het afgelopen jaar ontving het Mondriaan Fonds 2.554 aanvragen voor bijdragen, zo…

Sleutelwerken.nl

  • Sleutelwerken

Voor ons jubileumproject reed Ingrid Fijen door Nederland om foto's te maken…

ADVERTENTIES