Probleem

Sinds 1 oktober maakt BK-informatie een podcast over kantelpunten in de beroepspraktijk van beeldend kunstenaars en soms is zo’n kantelpunt een transitie. Naar aanleiding van deze podcastserie schreef ik eind vorig jaar een essay over verandering en transitie en hoe die gepaard gaan met onzekerheid. Ik schreef daarover: “In een periode van transitie is er altijd sprake van ‘verlies van het oude’. Ons brein wil ons veilig en in leven houden, grote transities passen daar niet in en worden als bedreigend ervaren. Hoewel veel van de huidige bedreigingen in het deel van de wereld waar wij leven niet langer levensbedreigend zijn, beschermt ons brein ons nog steeds alsof dat wel zo is.”

Vechten, Vluchten, Bevriezen, Pleasen

Inmiddels is het steeds duidelijker dat de wereld in een problematische transitie is terechtgekomen, die als bedreigend wordt ervaren. De chaos en onzekerheid die daarmee gepaard gaan, kunnen leiden tot angst en lethargie. U kent het vast wel, van horen zeggen, de vier mogelijke reacties in geval van gevaar: Vechten, Vluchten, Bevriezen, Pleasen. Of in het Engels: Fight, Flight, Freeze, Fawn. 

Met steeds meer gekte en gevaar in de wereld, zie je iets vergelijkbaars op mondiaal niveau. Vele Europese landen hebben zich in een ‘pleasende’ houding genesteld: we maken niemand boos en passen ons verbaal aan. Venezolanen lij ken uit angst voor represailles en de aanwijsbare dreiging van de colectivos te ‘bevriezen’. De Deense premier zagen we in de fight-modus met betrekking tot Groenland en wereldwijd zijn er zo’n 120 miljoen mensen op de vlucht voor ellende in eigen land. 

Kunstenaars hebben de rol om nieuwe narratieven en toekomsten te verbeelden

In het relatief veilige Nederland slaan we noodpakketten in en verharden we een beetje. Maar wat gebeurt er met de kunst en kunstenaars in een onzekere tijd waarin het politiek gezien om ‘harde, meetbare waarden’ gaat? Dat verschilt natuurlijk van persoon tot persoon, maar er zijn wel wat trends zichtbaar, bij voorbeeld die waarbij kunstenaars zich meer richten op maatschappelijke thema’s zoals klimaatverandering, sociale ongelijkheid en de impact van AI. Kunstenaars hebben de rol om nieuwe narratieven en toekomsten te verbeelden die buiten de pragmatische politiek vallen en de maatschappelijk geëngageerde kunst krijgt meer ruimte en aandacht. Iets anders wat opvalt is dat steeds meer onderzoek uitwijst dat in een verwarde en verwarrende wereld kunst een belangrijke waarde heeft voor mentaal welzijn en stressreductie.

Als we allemaal in dezelfde modus terecht zouden komen, hebben we er een probleem bij. 

‘We’ kunnen dus iets doen en ieder doet dat op een eigen manier. En lukt het niet, is de toestand van de wereld te verlammend? Dat is volkomen begrijpelijk en normaal. De manier waarop ieder individu reageert op gevaar heeft weinig te maken met keuzes of heldendom: het gaat vaak om onbewuste keuzes en heeft te maken met hoe je ‘gemaakt’ bent, hoe de verbindingen in de hersenen lopen. Het is trouwens maar goed ook dat die verschillen er zijn. Want als we allemaal in dezelfde modus terecht zouden komen, hebben we er een probleem bij.