In een essay van Hans den Hartog Jager in NRC (‘Misschien moet de kunstwereld zich eens gaan inzetten voor veranderingen die écht bekijven’ – NRC 22.09.26) onderzoekt hij of de kunstwereld – die zichzelf graag presenteert als kritische kracht voor maatschappelijke verandering – niet eerst haar eigen structurele ongelijkheid moet aanpakken om die rol geloofwaardig te kunnen vervullen. Een terechte vraag. Je mag inderdaad hopen (en verwachten) dat enerzijds kritiek op een systeem en anderzijds de geloofwaardigheid die dat systeem verkrijgt doordat het luistert naar de kritiek, hand in hand gaan. Niet alleen in de kunstwereld.
De hedendaagse kunstenaar ontleent een onafhankelijke positie aan het idee van artistieke autonomie
Tijdens het lezen van het artikel gingen mijn gedachten meerdere keren naar de Middeleeuwse nar en diens rol aan het hof, die vooral vermakend was. De nar maakte grappen, vertelde verhalen en vermaakte de koning en andere edelen. Daarbinnen kon de nar straffeloos kritiek hebben op machthebbers. De nar als spiegel van de samenleving. De positie van de hedendaagse maatschappijkritische kunstenaar ten opzichte van macht, normen en waarden, én de samenleving is deels vergelijkbaar.
De vrijheid van de nar was een door het hof toegestane vrijheid. De hedendaagse kunstenaar ontleent een onafhankelijke positie aan het idee van artistieke autonomie. Die autonomie geeft ruimte voor artistieke vrijheid én voor een kritische houding ten opzichte van de maatschappij. Maar hoe autonoom is een kunstenaar in een (kunst)wereld waarin macht, aanzien, middelen en mogelijkheden ongelijk verdeeld zijn? In hoeverre is de autonome kunstenaar niet ook ingekapseld in een toegestane vrijheid? Zowel de nar als de kritische kunstenaar bevinden zich binnen het systeem dat zij bekritiseren.
Het feit dat een systeem ruimte biedt aan kritiek, betekent nog niet dat het systeem daardoor verandert
De nar hoort bij het hof, de kunstenaar bij de kunstwereld. De nar mocht de koning uitlachen (en lachte geregeld zichzelf uit), maar die spot betekende niet automatisch dat de machtsverhoudingen veranderden. Kunst kan maatschappijkritisch zijn zonder dat er iets in de maatschappelijke werkelijkheid verandert. Het feit dat een systeem ruimte biedt aan kritiek, betekent nog niet dat het systeem daardoor verandert. Een kunstwereld die zichzelf kritisch noemt, zou die kritiek zelfs kunnen gebruiken als bewijs van haar eigen openheid. Kunst kan schuren en ongemakkelijke onderwerpen aansnijden, maar wanneer de kritiek eenmaal een plek heeft gekregen, bijvoorbeeld in een museum, blijft het de vraag wat er daarna gebeurt.
Net als de nar, kan de kunstenaar de samenleving een spiegel voorhouden. Maar een spiegel laat zien wat er ís, niet wat er verandert. Misschien ligt de waarde van maatschappijkritische kunst meer in het ongemak dat ontstaat wanneer we onszelf herkennen in iets wat we liever niet zien. En misschien ligt de waarde niet zozeer in een radicale verandering, maar in kleine veranderingen die ontstaan vanuit dat ongemak en die gaandeweg en bijna onmerkbaar het beeld veranderen. Zoals het zou gaan bij iemand die jarenlang onafgebroken in de spiegel kijkt, en ondanks het verschuiven van de tijd zichzelf niet ziet veranderen.
