In de donkere nacht van de Veluwezoom
Diana Ramaekers is beeldend kunstenaar, docent artistiek onderzoek aan de Academie Beeldende Kunsten Maastricht en onderzoeker voor het lectoraat What Art Knows. Zij studeerde in Maastricht en op de Kunstacademie in Düsseldorf bij professor Nan Hoover. Al meer dan dertig jaar is zij gefascineerd door licht en de laatste jaren is zij ook gevangen door de duisternis.
Op Station Ellecom komen kunst en natuur samen in een voortdurende dialoog. Tijdens de residentie Geef de aarde een stem verbleef ik van 8 september tot 5 oktober in de studio’s van Station Ellecom, in samenwerking met interdisciplinair kunstenaar en organisator Robin Weijers.
Vier jaar geleden veranderde één boek mijn kijk op licht: Licht aus!? van bioloog en onderzoeker Annette Krop-Benesch. Haar confronterende beschrijving van wereldwijde lichtvervuiling deed me zelfs twijfelen aan mijn werk als lichtkunstenaar. Na een periode van reflectie stelde ik mezelf een nieuwe vraag: kan een lichtkunstenaar pleiten vóór de duisternis? Kan ik ambassadeur van de nacht worden? Het antwoord werd een volmondig ja. Een bezoek aan het Dark Sky Park Lauwersmeer in 2024 vormde het begin van mijn onderzoek naar diepe duisternis, een zoektocht die ik vervolgde op Station Ellecom, aan de rand van de Veluwezoom.
Wat gebeurt er wanneer we bewust het donker opzoeken? Wat onthult de nacht wanneer we haar met open zintuigen benaderen? Wat is duisternis als het licht verdwijnt; is het een ander soort aanwezigheid? Deze vragen vormden de kern van mijn residentie. Robin Weijers faciliteerde mijn verblijf in de onlangs gerenoveerde Ellecomse School, omsloten door bos en herfstlicht. Na een warme ontvangst werd dit mijn nieuwe werkplek voor een maand. Een onverwachte bondgenoot vond ik in wethouder Paul Hofman van de gemeente Rheden, pleitbezorger van biodiversiteit en het terugdringen van lichtvervuiling in de regio. Dankzij zijn vasthoudendheid konden Robin en ik enkele nachten rond nieuwe maan onderzoek doen bij Koepel de Kaap bij natuurgebied de Posbank op momenten dat de duisternis het diepst is.
In het Bronnenbos werden we begeleid door vleermuizen en even later door een vos die behoedzaam ons pad kruiste
De eerste dag stond in het teken van landen, luisteren en de plek laten spreken. In het Bronnenbos, een mooi natuurgebied naast Station Ellecom, werden we begeleid door vleermuizen en even later door een vos die behoedzaam ons pad kruiste. Onze verkenning vormde de aanloop naar de avondwandeling met bewoners over enkele dagen: een tocht waarin vertraging, aandacht en zintuiglijk waarnemen centraal stonden.
Het is waardevol om een klankbord te hebben tijdens een werkverblijf; iemand waarmee ik kan afstemmen op het onderzoek. Vaak begin ik vol plannen, maar juist hier bleek het betekenisvol om klein en helder te werken. Tijdens de avondwandeling merkte ik hoe ik mijn docentschap moest loslaten. In het donker ben ik geen uitlegger maar gids: iemand die ruimte maakt voor luisteren, ruiken en voelen, voor de subtiele verschuivingen tussen open veld en bosduister.
Het is waardevol om een klankbord te hebben tijdens een werkverblijf
Na afloop deelden we onze ervaringen bij een kop warme thee. Steeds weer is het verrassend hoe verschillend mensen afstemmen op het donker. In die uitwisseling ontstaat een collectieve blik, gevormd door individuele nachtelijke verkenningen.
Overdag wandel ik door het hellingbos achter Station Ellecom, ik volg een vleermuizenexcursie en documenteer ik mijn waarnemingen. Mijn kijken gebeurt via verschillende ‘lenzen’: mijn eigen ogen, de camera, tablet en telefoon. Dat gemedieerde kijken werd een integraal onderdeel van mijn onderzoek. De eerste resultaten printte ik in de bibliotheek van Dieren, waar de printer donkere kleuren uitspuugde; in de studio ordende en reflecteerde ik op deze visuele sporen.
Samen verkenden wij de diepe lagen en vertroebelingen van het echte duister
In de tweede week ontving ik bericht dat het blad Nieuwe Veluwe mijn onderzoek opneemt in een themanummer over lichtvervuiling en echte duisternis, een passende vorm van exposure voor een onderwerp dat juist schuilgaat in het donker. Tijdens het Open Monumentenweekend medio september voerde ik veel bijzondere gesprekken met bezoekers over wat duisternis met hen doet. Het meest betekenisvol was mijn gesprek met milieu- en klimaatfilosoof Dennis Hamer die in augustus de Luistersessies voor Aardlingen organiseerde als onderdeel van het residentieprogramma op Station Ellecom. Samen verkenden wij de diepe lagen en vertroebelingen van het echte duister; een gesprek dat nieuwe denkruimtes opende over wat de nacht, het niet weten, het onzichtbare ons kan leren.
Tijdens een werkperiode van een maand loop je onvermijdelijk tegen tegenslagen aan: een SD kaart die niet leeg wil, techniek die weigert of het weer dat niet meewerkt. Regen die precies neerdaalt wanneer je het duister wil verkennen. Maar juist deze obstakels blijken wezenlijke onderdelen van mijn onderzoek: momenten die ik moet leren ombuigen tot iets bruikbaars. Al snel merk ik daarbij misschien wel dat geduld mijn belangrijkste gereedschap is. In diezelfde week volgt weer een werkoverleg met Robin, dit keer met goed nieuws: we hebben van de gemeente Rheden toestemming gekregen om al een dag eerder dan gepland naar Koepel de Kaap te gaan voor ons nachtelijk onderzoek. Het weerbericht voorspelde niet veel goeds voor het weekend dus gingen we vrijdag al op pad.
Ruim voor de schemering pakken we onze spullen in, beladen de fietsen met camera’s en statieven en vertrekken richting uitzichtspunt Koepel de Kaap, aan de rand van Nationaal Park Veluwezoom. Na zonsondergang is dit gebied gesloten voor bezoekers om de natuur en de wilde dieren niet te verstoren. Het voelt daarom bijzonder dat wij dit privilege wél hebben; er hangt een prettige spanning in de lucht. We kiezen er bewust voor om nog vóór de valavond aan te komen, zodat we ons rustig kunnen installeren met alle apparatuur op een plek net buiten het uitzichtpunt. Wat daarna gebeurt, is overweldigend. De natuur verstilt langzaam, kleuren verschuiven, eerst bijna onmerkbaar, dan steeds dieper, tot ze oplossen in duisternis. In die overgang neemt de schemering de vorm aan van een donker hemels gewelf dat zich om ons heen sluit en ons als het ware omarmt. Geluiden nemen het over: het roepen van uilen, geritsel van kleine bosdieren, het diepe burlen van een hert en zelfs de aanwezigheid van wilde zwijnen dringt zich aan ons op. Het is spannend en prachtig tegelijk. En dan verschijnen de sterren. Zoveel heb ik er in jaren niet meer gezien; voor het laatst in Lauwersmeer, bij de Wadden.
De natuur verstilt langzaam, kleuren verschuiven, eerst bijna onmerkbaar, dan steeds dieper, tot ze oplossen in duisternis
In alle betovering van die prachtige sterrennacht werken we allebei op een andere plek; ieder in zijn eigen concentratie aan het onderzoek. Met allerlei apparatuur tast ik het duister af; ik zet verschillende ‘ogen’ in om de nacht in haar nuances te registeren. Met TimeLapse neem ik de schemering op die transformeert van gedempt licht naar inktzwarte duisternis. Het blijft verbazingwekkend hoeveel je kunt zien in het donker, wat het duister met je doet in stilte en afzondering, midden in de natuur. Na enkele uren van observaties gaan we weer naar huis.
Een korte ontmoeting met een rotte wilde zwijnen maakt het extra spannend. Deze bijzondere ervaring mochten we zelfs nóg een keer beleven en daarmee konden we onze waarnemingen verfijnen.
De laatste week staat in het teken van reflecteren, ordenen en selecteren: werk voor prints op papier kiezen, tekeningen verzamelen, videomateriaal bijeenbrengen en de montage afronden. Samen stemmen we af waar de video-installaties tot hun recht komen. De eerste contouren van het Openingsweekend tekenen zich af op Station Ellecom. Tijdens dat weekend blikken we terug op de gehele residentieperiode waarin alle kunstenaars aan bod komen. Een mooie opening met een zeer geïnteresseerd publiek. Robin en wethouder Paul Hofman blikken terug op een indrukwekkende werkperiode, met de duisternis als hoofdacteur.
Het was een enerverende, spannende en heerlijke maand waarin ik in afzondering mocht verblijven en me kon afstemmen op de diepe duisternis
Thuis laat ik alle indrukken van mijn onderzoek opnieuw op me inwerken; om ze te verteren, te laten bezinken en een plek te geven in mijn werk en mijn denken. Het was een enerverende, spannende en heerlijke maand waarin ik in afzondering mocht verblijven en me kon afstemmen op de diepe duisternis van de Veluwezoom.
En eerlijk gezegd: ik verlang nu al naar een nieuw nachtelijk avontuur.
Dutch 
English