Portretrecht

beeld: Lieske van de Seyp

In rechtReeKs neemt de Kunstenbond, de vakbond voor kunstenaars en iedereen die werkt in de culturele en creatieve sector, een juridisch onderwerp onder de loep dat essentieel is voor de beroepspraktijk van de kunstenaar. Advocaat Jet Hootsmans geeft inzicht. Deze keer staat het afbeelden van herkenbare personen centraal. 

Ik vraag mij wel eens af op hoeveel foto’s ik sta. Fietsend, altijd fietsend. Zeker in de Amsterdamse ochtendspits, waar de eindeloze stroom fietsers voor toeristen een bezienswaardigheid op zichzelf is. Tot nu toe is mij precies één keer gevraagd of ik dat goedvond.

Of je nou schildert, tekent, beeldhouwt of graffiti maakt, als je ongevraagd mensen in beeld brengt kun je met deze vraag te maken krijgen

Een lid van ons doet veel aan straatfotografie. Ze was gebeld door een man die te zien is op een foto die zij eerder op een druk strand had gemaakt. Een spontaan moment uit het strandleven, vastgelegd zoals ze wel vaker doet. De foto stond inmiddels op haar website en was opgepikt voor een expositie. De man was niet boos, maar wel ongemakkelijk. Hij stond er nogal herkenbaar op, vond hij, en hij wilde weten of dat zomaar mocht.

Of je nou schildert, tekent, beeldhouwt of graffiti maakt, als je ongevraagd mensen in beeld brengt kun je met deze vraag te maken krijgen. Denk ook aan de situatie dat je een foto maakt van je eigen werk met publiek eromheen. Je hebt dan te maken met het portretrecht en met de AVG (privacywetgeving).

Van een portret is sprake als iemand herkenbaar is afgebeeld. Je hoeft niet per se iemands gezicht te zien om diegene te herkennen. Een typische houding, een opvallend kapsel, of de plek waar iemand is afgebeeld, kunnen ook genoeg zijn. Stond de man voor zijn eigen strandtent, dan is hij sneller te identificeren dan wanneer hij ergens op een willekeurige plek stond.

Omdat de foto niet in opdracht is gemaakt, geldt als uitgangspunt dat deze zonder toestemming mag worden gebruikt, tenzij de man een redelijk belang heeft om zich tegen publicatie te verzetten. Herkenbaarheid alleen is niet genoeg. Pas als de eer of goede naam van de geportretteerde in het geding is (privacy), of als er een financieel belang speelt, krijgt het bezwaar van de geportretteerde gewicht. Als kunstenaar heb je zelf ook een serieus belang, namelijk de vrijheid van meningsuiting. Het is daarom een kwestie van belangen afwegen.

Van een portret is sprake als iemand herkenbaar is afgebeeld.

Stond de man op de foto in een compromitterende situatie, bijvoorbeeld in (bijzondere) badkleding? Of wordt de foto gekoppeld aan iets waarvan hij schade ondervindt, zoals een datum die verraadt dat hij zich die dag had ziekgemeld om naar het strand te gaan waardoor hij zijn baan is kwijtgeraakt? Dan verschuift de balans. Ook als je het achterliggende verhaal niet van tevoren kende. Zou de man een bekende artiest zijn geweest die straks in een reclame voor de expositie prijkt, dan weegt zijn belang ook al snel zwaarder.

Naast het portretrecht heb je met de privacywetgeving te maken. Zodra mensen herkenbaar in beeld zijn, is het een persoonsgegeven volgens de AVG. Dergelijke afbeeldingen mag je daardoor niet zomaar publiceren. Voor artistieke uitingen bestaat gelukkig een uitzondering, maar je bent nog steeds verplicht om zorgvuldig met de privacy van de geportretteerde om te gaan. Je kunt daarbij eenzelfde belangenafweging maken als bij het portretrecht, tussen jouw belang bij publicatie en de privacy van de geportretteerde.

Het makkelijkste advies blijft: vraag (schriftelijke) toestemming en wees specifiek. Toestemming om te fotograferen dekt niet automatisch de publicatie van de foto. Vraag daarom expliciet of het portret openbaar gemaakt mag worden, en waarvoor. Een te ruim geformuleerde toestemming biedt achteraf weinig houvast en kan zelfs voor extra discussie zorgen.

Het makkelijkste advies blijft: vraag (schriftelijke) toestemming en wees specifiek

Voor de fotograaf in kwestie viel het mee. Het ging dan ook om een neutrale foto in een onschadelijke context. Een goed gesprek, wat uitleg over hoe en waar de foto zou worden gebruikt, en het ongemak maakte plaats voor geruststelling. Hij vond het eigenlijk heel bijzonder. “Had ik geweten dat ik kunst werd, dan had ik m’n buik ingehouden.“

Werk je in opdracht, bijvoorbeeld portretschilderij of een andere portretvorm? Dan gelden andere regels. Die hou je van mij tegoed.

Belangrijk voor iedereen werkzaam in de beeldende kunstsector!

Neem nu een abonnement en ontvang voor het eerste jaar 25% korting

Daarmee steunt u ons en kunnen wij het vakblad voor beeldend kunstenaars blijven maken. Dankzij onze trouwe abonnees en adverteerders kan BK-informatie acht keer per jaar verschijnen, print en online, vol informatie die de beroepspraktijk van kunstenaars ondersteunt. 

Belangrijk voor iedereen werkzaam in de beeldende kunstsector!

Neem nu een abonnement en ontvang voor het eerste jaar 25% korting