In de inmiddels dertig gesprekken die de BK-podcast Het kan ook anders rijk is, komen vele thema’s langs. Een van de terugkerende thema’s is het functioneren van kunstenaars in een veeleisende kunstwereld. Dat is voor gezonde kunstenaars al geen sinecure, maar hoe doe je dat als je niet voldoet aan ‘het perfecte plaatje’, als je niet voldoende energie hebt om galeries af te struinen, om voortdurend te produceren, te netwerken? Wat als je als professionele beeldend kunstenaar niet helemaal past in die veeleisende kunstwereld?
Functioneren van kunstenaars in een veeleisende kunstwereld, dat is voor gezonde kunstenaars al geen sinecure
De wereld van de kunst staat niet alleen bekend als een wereld van glamour en vernissages met witte wijn, maar ook als een wereld die nogal veeleisend kan zijn. Denk aan het circuit van tentoonstellingen, open calls, prijzen en residencies. Het is een wereld die vooral toegankelijk lijkt te zijn voor diegenen die fysiek en mentaal volledig beschikbaar, fit en productief zijn. Er lijkt een impliciet ideaal te bestaan van de ‘gezonde kunstenaar’, een maker die niet alleen creatief functioneert, maar ook in staat is om lange uren te werken, te reizen, te netwerken, en voortdurend te presteren onder druk. Voor veel kunstenaars hangt deze verwachting als een onzichtbare lat boven hun werk.
Er lijkt een impliciet ideaal te bestaan van de ‘gezonde kunstenaar’
Voor wie een chronische ziekte heeft, een mentale aandoening, of simpelweg niet voldoet aan het standaardritme van energie, deadlines en fysieke beschikbaarheid, kan het kunstcircuit een uitputtende arena zijn. Het gaat er daarbij niet alleen om hoe je als ‘minder gezonde’ kunstenaar kunt overleven in deze wereld, maar ook om wat je gezondheid betekent voor je zelfbeeld en je artistieke praktijk.
Voor de meeste kunstenaars is kunst maken een constant gevecht met jezelf en de buitenwereld, een gevecht dat maar weinig kunstenaars uit de weg willen gaan. Voor veel kunstenaars is kunst maken een noodzakelijke manier van bestaan. De uitdaging is dus sowieso groot en voor professionele kunstenaars die niet in het ‘perfecte plaatje’ passen is des te groter.
Externe verwachtingen kunnen vrij makkelijk interne druk veroorzaken
De veeleisendheid van de kunstwereld manifesteert zich op verschillende niveaus. Er is de praktische dimensie: residencies in verre steden, internationale tentoonstellingen en opdrachten die vragen om flexibiliteit en fysieke veerkracht. Daarnaast is er een sociaal-culturele dimensie waarbij succes wordt gemeten aan zichtbaarheid, netwerkactiviteit en constante output. Ziekte, vermoeidheid of een neurodiverse manier van functioneren worden al snel geïnterpreteerd als een tekort. Het is niet makkelijk daar met flair mee om te gaan, bovendien kan de druk zelftwijfel in de hand werken. En The worst enemy to creativity is self-doubt, schreef Sylvia Plath daar ooit over. Externe verwachtingen kunnen vrij makkelijk interne druk veroorzaken, die misschien nog wel zwaarder weegt dan de externe druk.
Het ideaal van de gezonde kunstenaar heeft gevolgen voor het zelfbeeld van minder gezonde kunstenaars. Soms ontstaat er een onbewuste schuld: het gevoel dat je ‘achterloopt’, dat je niet volledig meetelt of dat je concessies moet doen om zichtbaar te blijven. Dit kan leiden tot een paradoxale situatie: juist de mensen met een uniek perspectief en een andere gevoeligheid voor het leven worden in de praktijk ontmoedigd door de normen van het circuit. De vraag over wie kunstenaar mag en kan zijn, wordt niet alleen economisch of institutioneel bepaald, maar ook fysiek en psychologisch.
Gezondheid als norm
Het ervaren van een beperking of ‘anders zijn’ kan soms ook een bron van kracht zijn. Kunstenaars die leven met lichamelijke, mentale of neurologische uitdagingen ontwikkelen vaak alternatieve strategieën: intensievere maar kortere werkperiodes, digitale praktijken, of vormen die hun eigen ritme weerspiegelen. Wat als ‘achterstand’ wordt gezien, kan juist leiden tot een originele en rijke praktijk.
Waarom wordt gezondheid dan zo vaak als norm gesteld? Is het een praktisch vereiste, of weerspiegelt het een bredere ideologie van individualisme, zelfoptimalisatie en competitie? De veeleisendheid van de kunstwereld lijkt sterk op de maatschappelijke verwachtingen daarbuiten: wie succesvol wil zijn, moet voortdurend presteren en zichtbaar zijn. Gelukkig ontstaan er ook tegenbewegingen. Reflectie op dit thema leidt tot initiatieven rond inclusiviteit, aangepaste werkstructuren en toegankelijkere residencies. Toch blijft het ook binnen die ontwikkelingen belangrijk dat kunstenaars hun eigen grenzen bewaken en hun positie binnen het systeem kritisch blijven bevragen.
Het dominante ideaal
Wat betekent het om kunstenaar te zijn als het niet haalbaar is om te voldoen aan dit dominante ideaal? Voor minder gezonde kunstenaars kan hun praktijk een vorm van verzet zijn, door hun eigen tempo, ritme en kwetsbaarheid zichtbaar te maken. Kwetsbaarheid zelf kan een bron van esthetische kracht worden. Kunst ontstaat dan niet ondanks beperking, maar juist dankzij.
Kunst vraagt om een verruiming van perceptie, ook in hoe we kunstenaars zelf begrijpen.
De veeleisendheid van de kunstwereld wordt op die manier een lens om bredere vragen over inclusie, welzijn en waardering te onderzoeken. Het gaat dan niet alleen om toegang, maar ook om erkenning van verschillende manieren van zijn en ervaren. Kunst vraagt om een verruiming van perceptie, ook in hoe we kunstenaars zelf begrijpen. Of zoals Susan Sontag het opschreef: ‘We moeten leren om meer te zien, meer te horen en meer te voelen.’ (uit: Against Interpretation, 1964).
Kunst is daarmee niet alleen een reflectie van en op de maatschappij, maar ook een instrument om normen te bevragen. Minder gezonde kunstenaars laten zien dat productiviteit, gezondheid en neurotypicaliteit geen absolute maatstaven zijn voor waarde of talent. Creativiteit is niet het resultaat van perfect functioneren, maar van blijven maken, doorgaan, blijven kijken. Tegen alle verwachtingen in, misschien óók die van jezelf.
Dutch 
English