Op 1 oktober 2025 lanceerde BK-informatie haar nieuwe podcast. Onder de titel (en ondertitel) Het kan ook anders. Over kantelpunten in de kunstenaarspraktijk spreekt filosoof en kunstkenner Esther Didden een jaar lang iedere week een beeldend kunstenaar over veranderingen en transities in hun werk. Het gaat over kantelpunten – intern of extern gemotiveerd – die grote of minder grote impact hadden en hebben op hun werk. Met welke onzekerheden kregen de kunstenaars te maken en wat leverde de transitie waar zij doorheen gingen hen op? Parallel aan de podcastserie schrijft Xandra Nibbeling acht essays over thema’s die aan het onderwerp van de podcast raken en/of in de interviews aan de orde komen.
In de eerste afleveringen van de 52-delige BK-podcast Het kan ook anders. Over kantelpunten in de kunstenaarspraktijk kwam het nut van rust meerdere malen ter sprake. Wat betekent rust voor het kunstenaarschap, waarom is het zo moeilijk om die toe te laten en waarom is het belangrijk om dat zo nu en dan wel te doen?
Beeldend kunstenaars richten zich op maken, presenteren en zichtbaar zijn. Een volle agenda, deadlines voor exposities en communicatie op sociale media zijn een vanzelfsprekendheid. In dat ritme wordt rust al snel een luxe of zelfs een teken van stilstand. Toch is rust een belangrijk onderdeel van het artistieke proces. Vooral op momenten van verandering in werk of leven, is rust niet alleen van belang voor herstel, maar ook als een bron van vernieuwing.
Rust zou je kunnen zien als het ontbreken van activiteit. De moderne mens is het merendeel van de tijd bezig met doen, produceren en plannen. Er blijft weinig ruimte over om aanwezig te zijn in het moment. Wie voortdurend bezig is met maken, of in elk geval het proces dat bij het maken hoort, kan op een zeker moment vastlopen of het risico lopen om het contact met de oorspronkelijke motivatie te verliezen.
Voorbereiding, incubatie, verlichting en uitwerking
Rust kun je ook zien als onderdeel van je werkproces. Want in rust ontstaat ruimte om te reflecteren op het waarom van het werk. Wat wil ik eigenlijk onderzoeken? Waar komt mijn behoefte tot maken vandaan? Wat is mijn verhaal? Zulke vragen kunnen in een drukke periode op de achtergrond raken. Rust maakt het mogelijk om opnieuw te kijken, zowel naar het eigen werk als naar de positie die je inneemt als maker. In het niets werkt het soms beter om ideeën te laten bezinken en ontwikkelen.
Al in 1926 beschreef de Britse sociaal-psycholoog Graham Wallas hoe creatieve processen bestaan uit verschillende fasen: in de incubatiefase lijkt er aan de oppervlakte niets te gebeuren, maar onderbewust worden ideeën juist op orde gebracht. Die fase vraagt tijd en afstand, ofwel rust. Voor de beeldend kunstenaar kan dat betekenen dat het goed is om het atelier af en toe letterlijk te verlaten. Even afstand nemen van het werk om het met nieuwe ogen te kunnen zien.
Rust maakt het mogelijk om opnieuw te kijken
Ook in het geval van een kantelpunt in het kunstenaarschap – bijvoorbeeld bij een verandering van thematiek, medium of levensfase – is rust belangrijk. Zulke momenten gaan immers vaak gepaard met onzekerheid. Het kan verleidelijk zijn om snel door te gaan, iets nieuws te starten, of de leegte te vullen met activiteit. Rust biedt de gelegenheid om niet meteen te handelen, maar eerst te onderzoeken wat er echt aan de hand is. In die zin is rust onderdeel van het werk. Net als het drogen van verf of het uitharden van materiaal is het een fase waarin iets zich op de achtergrond ontwikkelt.
Tijdens momenten van schijnbare inactiviteit is je brein druk bezig met het verwerken van informatie
Rust is bovendien essentieel voor het functioneren van de hersenen. Het bevordert zelfreflectie, herinneringen en het leggen van nieuwe verbanden. Tijdens een rustperiode gaan onze hersens namelijk in een soort stand-by stand, oftewel: het Default Mode Network wordt geactiveerd. Dit netwerk is het meest actief wanneer onze geest het minst bezig is met een taak. Het is een hersennetwerk dat betrokken is bij een reeks ‘metacognitieve’ processen, waaronder zelfreflectie, mentaal tijdreizen, theory of mind (het vermogen om mentale toestanden bij anderen te bedenken) en het genereren van verhalen over onszelf die helpen om het gevoel te creëren een stabiel zelf te hebben in de loop van de tijd. Tijdens momenten van schijnbare inactiviteit is je brein dus druk bezig met het verwerken van informatie, het consolideren van herinneringen en het verkennen van nieuwe ideeën.
Rust is een andere vorm van werken
Rust is dus niet zozeer een pauze, maar een andere vorm van werken – een vorm waarin luisteren belangrijker is dan produceren en waarin de hersens op een andere, minder door onze cognitie gecontroleerde manier, aan het werk gaan en waarin de controle wordt losgelaten. In die rust ontstaan nieuwe verbanden, herwaarderingen en beslissingen die in het zichtbare werk later kunnen worden vormgegeven. Wie de moed heeft om niets te doen, werkt aan een duurzamer fundament.
Dutch 
English