Bij het beluisteren van de afleveringen van de podcast Het kan ook anders, valt op dat kunstenaars na een kantelpunt soms ander werk gaan maken: groter werk of juist kleiner, een switch naar tekenen of schilderen, of er worden andere materialen gebruikt. In de gesprekken wordt soms vermeld, impliciet of expliciet, dat zo’n verandering is ontstaan vanuit de wens om in het maakproces ‘dichter bij jezelf te blijven’.
Dicht bij jezelf blijven als kunstenaar betekent werken vanuit een duidelijke relatie met je eigen nieuwsgierigheid, gevoeligheid, fascinaties en innerlijke noodzaak, dat je werk voortkomt uit iets dat voor jou betekenis heeft.
Veranderingen in de manier waarop we werken maken we allemaal mee, al is het maar omdat we ons in de loop der tijd ontwikkelen, meer ervaring krijgen en daardoor beter weten wat we aan onszelf hebben. Na een kantelpunt in een kunstenaarscarrière kan de verhouding tussen de kunstenaar en het werk veranderen en externe druk om te presteren kan noodgedwongen wegvallen of veranderen van vorm. Zo kan het besef ontstaan dat je niet alleen kunt blijven sturen op succes en externe goedkeuring en zo kan het werk dat je voorheen maakte ineens verder van je af komen te staan.
… dat je werk voortkomt uit iets dat voor jou betekenis heeft
Als het werk te ver van je af komt te staan kan er een soort leegte of vermoeidheid optreden. Veel kunstenaars voelen uiteindelijk goed aan wanneer ze vooral produceren voor verwachtingen, trends, algoritmes, subsidies, galeries of sociale bevestiging en zullen vroeg of laat een andere weg in willen slaan, dichter bij zichzelf. Werk dat vanuit een intrinsieke motivatie wordt gemaakt, heeft meestal meer urgentie, meer eigenheid, meer samenhang en meer potentie. En misschien nog belangrijker: het geeft een reden om door te gaan wanneer erkenning uitblijft, periodes die in de kunst bijna onvermijdelijk zijn.
‘Dicht bij jezelf blijven’ is geen garantie voor succes. Authenticiteit is belangrijk, maar we moeten het niet mooier maken dan het is. Sterke kunst ontstaat meestal niet door het tonen van een identiteit (‘dit ben ik’), maar is vaak het resultaat van een heuse zoektocht. Een kantelpunt in een kunstenaarscarrière kan die zoektocht versnellen of scherper maken. Maar ook dan is er geen garantie voor succes. Er bestaan ongelooflijk authentieke kunstenaars die financieel nauwelijks rondkomen. En er bestaan kunstenaars die heel strategisch inspelen op een markt en daar uitstekend van leven. Soms sluit authentiek werk toevallig aan op een culturele behoefte van dat moment. Soms loopt iemand jaren vooruit op zijn tijd. Soms is het werk sterk maar moeilijk toegankelijk en een andere keer ontbreekt simpelweg de infrastructuur rondom het werk.
Er bestaan ongelooflijk authentieke kunstenaars die financieel nauwelijks rondkomen
De specifieke formulering ‘dicht bij jezelf’ is populair geworden in de jaren 80 en 90, maar het onderliggende ideaal — leven vanuit je eigen aard in plaats van naar andermans verwachtingen — bestaat al sinds de Romantiek van de 18e eeuw. ‘Dicht bij jezelf blijven’, veronderstelt dat er zoiets bestaat als een vast en herkenbaar zelf waarnaar je kunt terugkeren. Filosofen hebben daar echter vraagtekens bij gezet. Volgens denkers als Sartre en Nietzsche is identiteit geen gegeven kern die ontdekt moet worden, maar iets wat voortdurend gevormd wordt door keuzes, ervaringen en handelingen. Vanuit dat perspectief betekent ‘dicht bij jezelf’ dat je ruimte laat voor ontwikkeling en verandering.
Wie dicht bij zichzelf blijft, blijft niet noodzakelijk dicht bij wie hij gisteren was
Ook in de psychologie wordt authenticiteit niet zozeer opgevat als trouw blijven aan een onveranderlijke identiteit, maar als het vermogen om te handelen vanuit waarden en motieven die eigen zijn. Wie dicht bij zichzelf blijft, blijft niet noodzakelijk dicht bij wie hij gisteren was. Misschien ligt daarin ook een verklaring voor veel kantelpunten in kunstenaarspraktijken. Ze markeren niet zozeer een breuk met het zelf, maar eerder een verschuiving naar een nieuwe vorm die beter aansluit bij vragen, fascinaties of ervaringen die zich in de loop der tijd hebben aangediend.
De waarde van dicht bij jezelf blijven ligt in het blijven voeren van een eerlijk gesprek met jezelf. Het kan helpen om regelmatig terug te keren naar de vraag wat je oorspronkelijk nieuwsgierig maakte, nog vóór erkenning, verwachtingen, patronen en routines of succes een rol speelden. Die nieuwsgierigheid biedt geen zekerheid, maar een kompas. Juist in periodes van verandering kan dat kompas helpen om keuzes te maken die niet alleen passen bij de carrière, maar ook bij de persoon achter het werk. n abonnement en ontvang voor het eerste jaar 25% korting
Dutch 
English