In rechtReeKs neemt de Kunstenbond, de vakbond voor kunstenaars en iedereen die werkt in de culturele en creatieve sector, een juridisch onderwerp onder de loep dat essentieel is voor de beroepspraktijk van de kunstenaar. Advocaat Jet Hootsmans geeft inzicht en praktische tips. Deze keer: mag een kunstwerk zomaar worden verwijderd?
Ooit volgde ik tijdens een vakantie in Frankrijk een beeldhouwcursus. Vol enthousiasme koos ik de grootste steen en begon te hakken. Na vijf dagen hard werken bleek vooral dat mijn vakantie langer had moeten duren. Jarenlang stond de steen als een stil verwijt half bewerkt in mijn tuin, totdat er langzaam iets veranderde. Mos nestelde zich in de groeven, de kleur werd dieper, en elk jaar werd hij mooier zonder dat ik er één klap bij hoefde te geven.
En dan ligt er opeens een brief op de mat. De gemeente gaat het kunstwerk weghalen
Waar mijn steen alleen maar mooier werd, kan een kunstwerk in de openbare ruimte door vandalisme, ondeugdelijke reparaties of gebrek aan onderhoud soms zo achteruitgaan dat op een dag wordt besloten dat het zo niet langer kan. En dan ligt er opeens een brief op de mat. De gemeente gaat het kunstwerk weghalen en vraagt of de kunstenaar het eerst nog wil documenteren.
Tja, wie bel je dan?
Tijdens ons telefoongesprek ging de kunstenaar van ongeloof naar een strijdlust waar je u tegen zegt. Hij ging ervoor. En ik ook, want al snel bleek dat het kunstwerk, een mozaïekwand in een tunnel, jarenlang nauwelijks was onderhouden. Fietsen waren er tegenaan gegooid, graffiti was verwijderd met veel te agressieve middelen en vorstschade was halfslachtig aangepakt. Door de jaren heen waren er tegels uitgevallen en was voegwerk losgekomen wat gerepareerd leek met goedkope materialen. Kortom: het werk had een patchworkuitstraling gekregen die niemand ooit had bedoeld.
Al snel bleek dat het kunstwerk, een mozaïekwand in een tunnel, jarenlang nauwelijks was onderhouden
Eerder schreef ik al dat een achterstallig onderhouden kunstwerk niet bepaald een visitekaartje is en van invloed kan zijn op de essentie of uitstraling van een werk, bijvoorbeeld wanneer onderdelen teniet zijn gegaan of verwijderd. Dat raakt niet alleen het werk, maar ook de kunstenaar. Het kan daarom botsen met de persoonlijkheidsrechten. Deze bepalen onder meer dat een kunstwerk niet zomaar mag worden gewijzigd, en dat het niet zó mag worden verminkt of aangetast dat het de eer of naam van de maker kan schaden.
De verwijdering van een kunstwerk is in principe geen inbreuk op de persoonlijkheidsrechten. Het is daarom niet altijd tegen te houden. Dit betekent echter niet dat een eigenaar vrij spel heeft. Ook hierbij moet rekening worden gehouden met de belangen van de kunstenaar. Vernietiging kan misbruik van bevoegdheid opleveren of op een andere manier onrechtmatig zijn. Hoe unieker het werk, hoe sneller dat het geval is. Vooral bij unieke werken kan van de eigenaar worden verlangd dat deze alleen tot vernietiging overgaat als daar een goede reden voor is.
Wat helpt is het creëren van bewustwording en houvast door in de afspraken een onderhoudsverplichting op te nemen
In deze situatie kon de verwijdering worden gezien als misbruik van bevoegdheid. De eigenaar had het mozaïek zorgvuldig moeten onderhouden en daar confronteerden we haar mee. Door het onderhoud jarenlang na te laten, had zij zelf de situatie gecreëerd waarin verwijdering als enige redelijke optie werd gezien. Dat is natuurlijk de wereld op zijn kop. De inzet: restauratie.
Had de kunstenaar zelf nog iets kunnen doen? Wat helpt is het creëren van bewustwording en houvast door in de afspraken een onderhoudsverplichting op te nemen die aangeeft dat de opdrachtgever het werk zorgvuldig moet beheren volgens het onderhoudsplan dat bij de oplevering wordt meegeleverd. Maak dat plan zo concreet mogelijk. Niet alleen met een beschrijving van de gebruikte materialen en hoe het werk moet worden onderhouden, maar ook met de toegestane herstel- en reinigingsmethoden. De bescherming van het kunstwerk zit daarmee niet alleen in het juiste onderhoud, maar ook (ja, ik ben er weer): in duidelijke afspraken aan het begin
Dutch 
English