De Zuid-Afrikaanse kunstscene heeft bijzonder veel te bieden. Kunstenaars vinden er in collectiviteit een manier om hun praktijk uit te voeren. De geschiedenis van verzet en activisme heeft zijn sporen achtergelaten in de performance kunst, fotografie en drukkunst. Niet verwonderlijk, want sociale ongelijkheid is nog steeds aan de orde van de dag in een land waar de koloniale geschiedenis aan de straatstenen is af te lezen. In dit stedelijke landschap vol contrasten, ging Minke van Schaik op zoek naar interessante plekken voor beeldende kunst en mogelijkheden voor toekomstige samenwerking.
Onderaan dit artikel worden de mogelijkheden m.b.t. Zuid-Afrika genoemd voor beeldend kunstenaars.
Internationale financiering
In Kaapstad is mijn eerste afspraak bij het District Six Museum, een communitymuseum dat zich al meer dan vijfentwintig jaar bezighoudt met de geschiedenis en het heden van de gelijknamige kosmopolitische wijk.
Dit district werd door het apartheidsregime in 1966 ontruimd, onteigend en platgegooid, waarna de bewoners werden verbannen naar onder andere de Cape Flats. Het museum is een plek die de geschiedenis en identiteit van deze gemeenschap levend houdt. Bij binnenkomst zie ik de plaquettes van verschillende internationale geldschieters en donoren.
Conservator Tina Smith legt uit dat Zuid-Afrika voorheen de “sweetheart of the world” was op het gebied van donaties en prijzen, maar zich momenteel staande probeert te houden terwijl de internationale financiering zich terugtrekt. Dit gebeurde al voor het abrupte vertrek van USAID (United States Agency for International Development) uit veel ontwikkelings- en gezondheidsprojecten. Vanuit Nederland zien we bijvoorbeeld dat het budget van het Ministerie van Buitenlandse Zaken in Zuid-Afrika wordt ingezet op samenwerking met een focus op de activiteiten van Nederlandse kunstenaars en instellingen, in plaats van directe investeringen in de culturele infrastructuur.
Verzamelaars en musea
Toch is er een relatief uitgebreide infrastructuur van musea en kunstinstellingen. Als eerste springt het Zeitz Museum of Contemporary Art Africa (Zeitz MOCAA) in het oog, een instelling die de naam draagt van de Duitse kunstverzamelaar en geldschieter Jochen Zeitz. Het gebouw in de vorm van een graansilo is ontstaan vanuit het ondertussen klassieke huwelijk tussen hedendaagse kunst en vastgoedontwikkeling. Een andere private instelling is de Norval Foundation, dat iets verder buiten de stad ligt in de Tokai regio. In Johannesburg vinden we een vergelijkbare instelling, Joburg Contemporary Art Foundation dat een interessante tentoonstelling op het gebied van ecologie toont op het moment dat ik het bezoek, en de podcast Knowledge Talks en andere academische middelen die daarop voortborduren. Elf publieke musea vallen onder het koepelorgaan IZIKO museums. Het bestrijkt historische erfgoedlocaties van het Castle of Good Hope tot de IZIKO South African National Gallery. Op het moment dat ik deze laatste bezoek, is alleen de vaste tentoonstelling te zien, dat door de klassieke Franse-academieopstelling vol grote namen nog wat eurocentrisch aandoet.
Een internationaal knooppunt
Voor hedendaagse kunst trek ik verder naar een aantal galeries en presentatieplekken tijdens First Thursday’s, de maandelijkse avondopenstelling van kunst- en culturele plekken, waar een breed publiek op af komt. Hier beland ik bij AVA, een kunstenaarsvereniging in Church Street in Kaapstad. Na het dwalen langs verschillende solopresentaties pak ik een boek over de Joburg Biënnale, waarop de directeur mij op mijn vingers tikt. De boekenplank blijkt een installatie. Nou goed, ik mag wel even blijven bladeren. Ik kom bij de geschiedenis van de Johannesburg Biënnale, die door internationaal gerenommeerd curator Okwui Enwezor georganiseerd werd. Ik kom langs verhalen over uitwisselingen, projecten en snelle ontmoetingen met kunstenaars in de vertrekhal van de luchthaven die tot legendarische tentoonstellingen leidden. De hoopvolle Biënnale werd slechts twee keer georganiseerd in het nieuwe Zuid-Afrika van na de apartheid, in 1995 en 1997. Het bekende verhaal van wegvallende financiering in een instabiel landschap.
Top down
De grootste financieringsinstrumenten zijn de National Arts Council en Arts & Culture Trust. Daarnaast valt nog steeds de aanwezigheid van donors en buitenlandse vertegenwoordiging op, bijvoorbeeld Pro Helvetia en LAPA Project and Residency Space – Goethe-Institut South Africa dat een eigen ruimte heeft en residencies aanbiedt voor kunstenaars van over het hele Afrikaanse continent. Vanuit Nederland is het Prince Claus Fund een bekende financier van opkomend en gevestigd talent in het Globale Zuiden. Verder valt me de positie van grote banken en andere financiële instellingen op, af te lezen aan de grote kunstbeurzen en prijzen die allen de naam dragen van een grote bank of hun hoofdsponsor.
Waar Kaapstad erg Europees is georiënteerd, wordt er in Johannesburg in de richting van de rest van het Afrikaanse continent gekeken
Hierop sluiten de grote kunstbeurzen aan. FNB Art Joburg is een jaarlijks terugkerend fenomeen dat plaatsvindt in september, en in februari is het tijd voor Investec Cape Town Art Fair. Het publiek dat de beurzen aandoet, volgt de oriëntatielijnen van de steden zelf: waar Kaapstad erg Europees is georiënteerd, wordt er in Johannesburg in de richting van de rest van het Afrikaanse continent gekeken. Een veelgehoord probleem waar de twee beurzen mee te maken hebben is de prijs die een galerie moet betalen om een stand af te huren, Hierop sluiten de grote kunstbeurzen aan. FNB Art Joburg is een jaarlijks terugkerend fenomeen dat plaatsvindt in september, en in februari is het tijd voor Investec Cape Town Art Fair. Het publiek dat de beurzen aandoet, volgt de oriëntatielijnen van de steden zelf: waar Kaapstad erg Europees is georiënteerd, wordt er in Johannesburg in de richting van de rest van het Afrikaanse continent gekeken. Een veelgehoord probleem waar de twee beurzen mee te maken hebben is de prijs die een galerie moet betalen om een stand af te huren, waardoor er weinig ruimte te bieden is aan nieuwkomers of experimentele presentaties.
Ook is de hoogte van bijvoorbeeld de FNB Art Prize in jaren niet aangepast aan de inflatie, waardoor deze financieel weinig meer voorstelt, begrijp ik uit een interview in ZAM Magazine met Thato Toeba, de in Amsterdam wonende laatste winnaar van de prijs in 2025.
Bottom up
Vanuit deze behoefte aan presentatiemogelijkheden is Contra.Joburg geboren, een jaarlijks terugkerende atelierroute die per bus wordt afgelegd. Ik spreek organisator Sara Hallatt in August House, een atelier en residency plek in een voormalig textielfabriek in Johannesburg. Het concept van Contra is vrij simpel: in plaats van een groot evenement op een dure locatie, organiseren ze een gallery tour door het Central Business District met hop-on-hop-off bussen. Alle kunst is te koop, direct van de kunstenaar. Het brengt studio’s en artist in residency plekken zoals August House, Bag Factory, Ellis House en Victoria Yards naadloos bij elkaar.
Het is tijdens studiobezoeken dat ik een indruk krijg van de werksfeer die er leeft in de Zuid-Afrikaanse kunstwereld: jongere kunstenaars werken als assistent bij kunstenaars die al wat verder zijn in hun praktijk, en er is veel plek voor uitwisseling en het delen van goede adviezen. Zo schuif ik in August House aan bij een artist lunch, waarbij drie kunstenaars die er atelier houden (permanent of als onderdeel van een residency) hun werk presenteren en tips en feedback ontvangen.
Jongere kunstenaars werken als assistent bij kunstenaars die al wat verder zijn in hun praktijk, en er is veel plek voor uitwisseling en het delen van goede adviezen
De informele methode van mentorschap en kennisdeling heeft op enkele plekken ook institutionele vormen gevonden, zoals in de Market Photo Workshop, opgericht door de documentairefotograaf David Goldblatt. Informatie en middelen worden onderling gedeeld, “Collectivity as Infrastructure”, noemde kunstenaar en onderzoeker Molemo Moiloa het in een artikel uit 2021. Enkele netwerken organiseren deze collectiviteit verder, zoals het bekende VANSA (Visual Arts Network of South Africa), de in Johannesburgs opgerichte Bubblegumclub van kunstenaar Jamal Nxedlana, en IQOQO, dat is ontstaan vanuit het French Institute of South Africa (IFAS). Deze zijn in afwisselende maten nog actief, en veranderen na verloop van tijd meer als rijk archief van voorgaande samenwerkingsverbanden en onderzoeken.
Een alternatief
Een andere speler is RMB Latitudes, een online kunstkoopplatform dat een alternatief biedt voor het gapende gat tussen kunstenaars mét galerie en en die zonder. Directeur Roberta Cocci geeft aan dat het platform vleugels begon te krijgen tijdens covid, en zich ondertussen tot een veelkoppige instelling heeft ontwikkeld. Weer een simpel concept: zowel kunstenaars als galeries kunnen er verkopen, met een commissie voor het gebruik van het platform. Door het teruglopende live publiek tijdens de covidperiode en de noodzaak om online te gaan, kreeg Latitudes ook grotere galeries aan boord, iets dat onder normale omstandigheden waarschijnlijk ondenkbaar zou zijn geweest. Vanuit deze online basis organiseert Latitudes ook een kunstbeurs: een jaarlijks terugkerend evenement in hun sprookjesachtige locatie Shepstone Gardens, dat de rest van het jaar dient als kantoor en projectruimte. Interessant is dat Latitudes zelf ook een positie inneemt in kunstbeschouwing en interviews. Het sluit hierbij aan op andere Zuid-Afrikaanse en internationale platforms, zoals Artthrob en Contemporary&.
Zowel kunstenaars als galeries kunnen er verkopen, met een commissie voor het gebruik van het platform
Toch behoudt de fysieke galerie een sterke positie in het Zuid-Afrikaanse kunstlandschap. Grote namen zoals Goodman Gallery en Everard Read bestaan naast blank projects of BKhz Gallery, opgericht door kunstenaar Banele Khoza. Zij hebben een internationaal profiel, zie bijvoorbeeld het recente artikel op het platform van Art Basel. Ook interessant om te benoemen is hoe Stevenson een locatie in zowel Amsterdam als Kaapstad bestiert. Een mooi voorbeeld van de vele langdurige dwarsverbanden die tussen de twee landen bestaan, van kunstenaars, instellingen en praktijken die de historische banden tussen de twee landen volgen, onderzoeken en bevragen.
Tussen Zuid-Afrika en Nederland
Hetzelfde wordt gedaan door Zuid-Afrikaanse kunstenaars in Nederland, bijvoorbeeld Buhlebezwe Siwani wier bezielde werk de afgelopen jaren in meerdere Nederlandse musea en projectruimtes te zien was. De historische relatie tussen Zuid-Afrika en Nederland vormt vaak het startpunt van haar werk, en het gebrekkige bewustzijn hiervan dat onder de Nederlandse bevolking heerst. Er zijn meer kunstenaars die tussen Nederland en Zuid-Afrika bewegen. Van een daarvan kom ik een solotentoonstelling tegen bij projectruimte A4 in Kaapstad: Moshekwa Langa blijkt in Amsterdam te wonen. Zo word ik telkens heen en weer geslingerd tussen Nederlandse connecties in Zuid-Afrika en Zuid-Afrikaanse connecties bij thuiskomst in Amsterdam, en verschillende instellingen die deze verbanden faciliteren. Door de Rijksakademie en De Ateliers vinden kunstenaars de weg vanuit Zuid-Afrika naar podia in Neder-land en vervolgens naar andere plekken in de wereld. Een nog uitgesprokener connectie is de Amsterdamse Thami Mnyele Foundation, die residencies voor beeldend kunstenaars faciliteert. Bij de oprichting, ontstaan vanuit de anti-apartheidsbeweging, was dit een veilige haven voor Zuid-Afrikaanse kunstenaars, maar al snel nodigde de stichting kunstenaars uit vanuit het hele Afrikaanse continent en de diaspora.
De andere kant op zien we Nederlandse kunstenaars deelnemen aan de Zuid-Afrikaanse scene. Nog voor ik vertrek, spreek ik de Nederlandse fotograaf Sem Langendijk over de artist-in-residency die hij daar organiseert. In zijn werk brengt hij de scheidslijnen van de maatschappij in beeld. In Zuid-Afrika vind hij daar genoeg voorbeelden van. Hij deelt er zijn plek, ervaring en contacten graag met andere kunstenaars, en zo kwam hij op het idee om een artist-in-residency te beginnen. In Oaklands AiR biedt hij een culturele ervaring in afzondering in creatieve omgeving aan de rand van een natuurgebied – een compleet contrast met de stedelijke omgeving van mijn reis naar Kaapstad en Johannesburg.
“I’m sorry”
Vanuit Nederland bezien bieden Zuid-Afrikaanse kunstenaars interessante perspectieven. En die stelden inderdaad niet teleur. In Kaapstad blijk ik het juiste moment uitgekozen te hebben voor een bezoek, namelijk tijdens het ICA Live Art Festival, een programma door curator Jay Pather dat een podium biedt aan een interessant netwerk van south-south collaborations. Het festival is enigszins verwant aan het jaarlijks terugkerende Afrovibes Festival in Nederland, waar Pather als curator net afscheid heeft genomen. Ik bezoek Live Art helemaal aan het begin van mijn reis, en zie er zoveel interessante performances dat ik verwacht tijdens de rest van mijn verblijf dit vaker tegen te komen, maar dat gebeurt niet. Ik vertel dit later aan kunstenaar en organisator Molemo Moiloa, die aangeeft dat het Live Art Festival echt een uitzondering is in een landschap waar weinig tot geen presentatiemogelijkheden zijn voor experimentele kunstenaars. Als ik vraag waar die kunstenaars dan de rest van het jaar buiten het Live Art Festival zijn, antwoordt ze “In Europa”, om er “I’m sorry” aan toe te voegen, met die typische (Zuid-)Afrikaanse gewoonte om je te verontschuldigen voor dingen waar je niet verantwoordelijk voor bent.
Mogelijkheden voor in het Koninkrijk der Nederlanden gevestigde kunstenaars
De Nederlandse ambassade in Zuid-Afrika ondersteunt Nederlandse kunstenaars bij het realiseren van hun werk. Je kunt bijvoorbeeld een aanvraag doen voor financiering van een cultureel project in Zuid-Afrika. Ook biedt het Matching Fund International Heritage Cooperation mogelijkheden voor projecten die aandacht en begrip voor erfgoed stimuleren.
Het Mondriaan Fonds biedt mogelijkheden door middel van een Voucher Inter-nationaal, de regeling International Art Presentation, dat mogelijkheden biedt voor kunstenaars om een project te ondernemen in Zuid-Afrika en via de regeling Kunstenaar Project bestaat de mogelijkheid om een residency te ondernemen.
Particuliere fondsen die subsidie bieden zijn Amarte Fonds, het Stichting Niemeijer Cultuurfonds, het Cultuurfonds of het kleinere Stichting Gerbrandy Cultuurfonds. Deze en andere fondsen zijn terug te vinden in de Cultural Mobility Funding Guide van DutchCulture.
Lange adem
Internationale culturele samenwerkingen zijn vaak projecten van lange adem. Zeker in Zuid-Afrika. Wederzijds begrip en bewustzijn van het ongelijke speelveld staan aan de basis van een evenwichtige samenwerking. Maar het is ook een land waar enorm veel gerealiseerd wordt, waar door middel van samenwerking nieuwe projecten kunnen ontstaan, en je artistieke praktijk een nieuwe vorm aan kan nemen. Wil je een keer praten over projecten of samenwerkingen met Zuid-Afrika (of een van de andere drieëntwintig focuslanden in het internationaal cultuurbeleid)? Neem dan contact op met DutchCulture.
Met dank aan Molemo Moiloa (Andani.Africa), Sara Hallatt (August House/ Contra.Joburg), Tina Smith (District Six Museum), Jessica Glendinning (Embassy of the Kingdom of the Netherlands in South Africa), Sem Langendijk (Oaklands AiR), Judith Westerveld en Lonneke Bär (DutchCulture).
Minke van Schaik is Adviseur Internationale Culturele Samenwerking, Egypte & Zuid-Afrika bij DutchCulture.
Dutch 
English