Cultuur op het platteland: tussen stilte en strijd 

Vorige maand stond ik, oprichter van Kunstpodium FIEM, voor het eerst van mijn leven in een rechtbank. Aanleiding was onze vergunning voor een beeldentuin met een aantal publieksgerichte activiteiten op een agrarisch perceel. Gemeente Montferland was enthousiast over het plan: een hotspot voor cultuur in een cultuurarme regio. 

Met behoud van de agrarische functie van het perceel maar met een vernieuwende invulling. Lokale cultuureducatie voor de scholen, een plek waar lokaal talent zich kan ontwikkelen, waar liefhebbers van kunst en cultuur terecht kunnen en dagbestedingsdeelnemers samen met kunstenaars zingeving vinden. Kortom: een innovatieve aanwinst en uniek in Nederland. 

Niettemin maakte een enkeling bezwaar tegen de vergunning, met als gevolg dat Gemeente Montferland voor het gerecht werd gedaagd. Waarom? Omdat het kunstpodium afbreuk zou doen aan de leefbaarheid van de omgeving, aldus een nieuwe bewoner van het platteland die de verwachting had enkel rust en ruimte aan te treffen. Een verwachting met mogelijk harde, beperkende gevolgen.

De idylle van het platteland

De afgelopen decennia is het karakter van het platteland flink aangetast: ruilverkaveling, vergrijzing, uitgedunde gemeenschappen, het ontbreken van gelijke kansen en de dreiging van onteigening voor boeren. Ondertussen kopen vermogende personen boerderijtjes op ‘voor de rust’, op zoek naar ruimte, stilte, overzicht. Natuurlijk zijn ze welkom. Soms brengt dit echter onjuiste verwachtingen over het platteland met zich mee: een idylle waarin het buitengebied passief, schilderachtig en landelijk esthetisch is, waarbij wordt vergeten dat er in dat buitengebied (ook) wordt geleefd. 

Natuurlijk zijn ze welkom. Soms brengt dit echter onjuiste verwachtingen over het platteland met zich mee.

Onrealistische verwachtingen leiden tot frictie en ergernissen. Zo sprak ik laatst een controleur die door gemeenten wordt ingezet wanneer bewoners klachten hebben over hun omgeving, die mij vertelde dat hij net bij een boer vandaan kwam over wie een melding was gemaakt. De buren van de boer waren namelijk nieuw en hadden een klacht ingediend tegen het gebruik van de tractor. Want die maakte geluid. In een agrarisch gebied. Het zou lachwekkend zijn, als het niet zo pijnlijk serieus was. Het probleem is overigens niet alleen van deze tijd. Bijna vijftig jaar geleden zong Normaal al:

Toen ik op de boerderije laats an ‘t heujen was

Kump doar zo’n import wester-

ling, hie woon’n hier nog moar pas

Klagen oaver onzen trekker, van ‘ t geluud had hi-j zo’n last

En als wi-j t land bemeste wilt, dan stinkt ut um te hard

[…]

Doar boal ik van

Doar boal ik van 

Doar boal ik van

Doar boal ik van 

Hier op het platteland wordt volop geleefd. Er wordt gecrosst over de weilanden, er wordt gefeest tot diep in de nacht, er wordt carbid geschoten, er worden carnavalswagens gebouwd en er zijn zuipketen. Dat hoort allemaal bij de leefbaarheid en de realiteit van het platteland. 

Kunstpodium FIEM

Met het schrijnende ruimtetekort in Nederland is ook cultureel Nederland op zoek naar ruimte. Tegelijk hebben we flink wat cultuurarme, voornamelijk landelijke, regio’s in Nederland. Ik denk dat alternatieve toepassingen van landbouwpercelen hierin een oplossing kunnen bieden. Op landbouwgrond kan een lokaal kunst- en cultuuraanbod tot stand komen en kan alternatieve atelierruimte worden gecreëerd. Terwijl het agrarische behouden wordt of zelfs een wisselwerking hierin aangaat. Daar is ondertussen werk van gemaakt: een nieuw concept in de vorm van een kunstpodium volledig gesitueerd is op het platteland: FIEM.

Op landbouwgrond kan een lokaal kunst- en cultuuraanbod tot stand komen en kan alternatieve atelierruimte worden gecreëerd.

FIEM kun je zien als een ‘totaalkunstwerk’ waarin verschillende disciplines zijn gecombineerd. Hier komen kunst & cultuur, zorg & welzijn en participatie & talentontwikkeling samen. Ze ondersteunen elkaar en houden elkaar in stand, zowel inhoudelijk als financieel. Zo kan op een plek waar nog geen formeel cultuurbeleid is en waar geen gemeentelijke gelden beschikbaar zijn voor kunst en cultuur, tóch kunst en cultuur worden aangeboden.

Rechtspraak over leefwijze

Terug naar de rechtbank, waar zoals reeds gezegd een enkeling de idyllische verwachting van het platteland juridisch poogt af te dwingen. Het betreft hier niet enkel een bezwaar tegen een beeldentuinvergunning. Het is een botsing van culturen, perspectieven en leefwijzen. Aan de ene kant het collectieve belang: het stimuleren van cultuur, talentontwikkeling en gemeenschapszin op het platteland. Aan de andere kant het individuele belang: het recht op een bepaalde vorm van stilte en verlatenheid waarvan de vraag is of die in Nederland daadwerkelijk bestaat.

Onrealistische verwachtingen leiden tot frictie en ergernissen.

De bezwaarmaker heeft verzocht om rechterlijke uitspraken over de kaders waarbinnen het kunstpodium op een agrarisch perceel te werk mag gaan. Vragen als: hoe vaak mag je een workshop in een weiland aanbieden? Voor hoeveel deelnemers? Wanneer is een kunstwerk landelijk genoeg? Hoeveel bezoekers mogen er komen? Die kaders zijn er echter al en wat overlast is, dat is al vastgelegd in de wet. Volgens de bezwaarmaker echter zouden de kaders nóg strakker moeten en is er een nieuwe vorm van overlast bij gekomen: het idee dat er mogelijk mensen aan de overkant van de weg achter een heg aanwezig zou kunnen zijn.

Vragen als: hoe vaak mag je een workshop in een weiland aanbieden? Voor hoeveel deelnemers? Wanneer is een kunstwerk landelijk genoeg?

FIEM is tot stand gekomen met privaat geld. Anders was het nooit van de grond gekomen. Restricties op bezoekersaantallen hebben direct impact op toekomstige subsidiemogelijkheden. Inmenging in welke kunst wel/niet aan het publiek kan worden getoond is zeer ongepast, en te nauwe kaders resulteren in een niet langer rendabel model. Mijn insteek is dat er op termijn meer van dit soort plekken moeten komen en wij met FIEM het voorwerk doen. Afhankelijk van de uitspraak kan elke bezwaarhebbende in het vervolg naar deze rechtszaak verwijzen en stellen dat de toegankelijkheid van kunst en cultuur afbreuk zou doen aan de leefbaarheid en geen plek heeft op het platteland.  Geen investeerder zal dan ooit nog overwegen om het weer te proberen. Het gaat hier dan ook om de mogelijkheden en toekomst voor culturele ontwikkelingen in landelijke gebieden in heel Nederland. De kaders die uit de rechterlijke uitspraak volgen kunnen in de toekomst als maatstaf worden gehanteerd voor vergelijkbare initiatieven.

Dat Gemeente Montferland een pilot is aangegaan met kunstpodium FIEM, getuigt van lef en een vooruitziende blik. Voor haar niets minder dan een flinke pluim! Hopelijk laten zij en andere gemeenten zich niet afschrikken en kan er ook in de toekomst voor vooruitstrevend beleid gekozen worden. 

Cultuur, vers van het land

Aan initiatieven als FIEM is een wezenlijke behoefte. Voor cultureel aanbod dat niet een exportproduct uit de stad is, maar vers van het land. Ook de sociale kant ervan is essentieel. De cultuur van het samenkomen en er samen wat van maken: gemeenschapszin. Welzijn en kunst gaan bij FIEM hand in hand. Mensen komen hier om zichzelf te ontplooien middels creatieve processen en om van elkaar te leren. Zij zijn actieve, betrokken en gewaardeerde leden van het FIEM-team en werken samen aan het grotere geheel: het kunstpodium. De tentoonstellingen, de cultuureducatie en de workshops die op het perceel plaatsvinden zijn gezamenlijke inspanningen die resulteren in zingeving, saamhorigheid, eigenwaarde, trots en zelfvertrouwen. 

Dat iedereen een rol heeft in de gemeenschap, dát is de cultuur van het platteland. Dat is geen luxe. Dat is niet links of een hobby. Het is een bestaansrecht en het is broodnodig.

Met dank aan Wendy van der Hart en Niels Huntink