Als macht over de grens gaat 

Over machtsmisbruik in de relatie tussen opdrachtgever en kunstenaar, … 

De laatste tijd spreek ik iets te vaak beeldend kunstenaars die tijdens een opdracht met steeds nieuwe eisen worden geconfronteerd. Wat mij daarbij opvalt, is hoe vanzelfsprekend het voor opdrachtgevers soms lijkt dat de kunstenaar wel meebeweegt. Alsof toewijding geen grenzen kent. Zoals in dit geval.

Een beeldend kunstenaar (m) heeft een opdracht binnen gehaald voor een groot kunstwerk voor de entree van een gebouw. Al snel na de kick-off vraagt de projectleider om een extra presentatie. Prima, denkt de kunstenaar, hoort erbij. Een paar weken later volgt het verzoek of hij ook een variant voor de andere ingang kan schetsen, “gewoon om te kijken hoe dat eruitziet”. Dan: of hij ook een schaalmodel wil maken, “want dat is een eis van de uitvoerder”. Weer een week werk. Niets hiervan stond in de opdracht, en dus ook niet in de offerte. Niets hiervan wordt vergoed.

Een paar weken later volgt het verzoek of hij ook een variant voor de andere ingang kan schetsen

Als de kunstenaar aangeeft dat dit meerwerk is, en dat hij al veel extra werk heeft verricht, wordt hij voor het blok gezet: “Zo werkt het nu eenmaal, dat weet je zelf ook. We betalen deze termijn pas als dit onderdeel is goedgekeurd.”

Voor de kunstenaar is de opdracht belangrijk, financieel en voor zijn portfolio. Ook speelt mee dat er inmiddels al veel werk in zit waarvoor hij nog betaald moet krijgen. 

Deze situatie laat zien dat grensoverschrijdend gedrag niet alleen seksueel of persoonlijk is, maar ook gaat om machtsmisbruik binnen een professionele relatie. Steeds nieuwe eisen toevoegen die buiten de oorspronkelijke opdracht vallen is al problematisch als dit niet wordt vergoed. Het wordt grensoverschrijdend zodra de kunstenaar geen reële mogelijkheid heeft om “nee” te zeggen. De projectleider gebruikt hier diens machtspositie om weerstand te smoren en ondermijnt daarmee de autonomie van de kunstenaar. Het terechte bezwaar van de kunstenaar wordt beantwoord met een voorwaarde die hem geen keuze laat. De mogelijkheid tot een gelijkwaardig gesprek wordt hem daardoor ontnomen.

Het wordt grensoverschrijdend zodra de kunstenaar geen reële mogelijkheid heeft om “nee” te zeggen

Dit is extra problematisch omdat de meeste beeldend kunstenaars als zelfstandige werken, waardoor herhaalopdrachten en reputatie belangrijk zijn en een opdracht zomaar kan worden opgezegd. De afhankelij kheid is groot. Bovendien is de grens tussen een normale onderhandeling en misbruik van afhankelijkheid niet altijd scherp. Dat leidt tot situaties waarin dit gedrag gedijt.

In dit geval werkte de opdrachtgever niet mee. Was het onwil, trots, onervarenheid, of een projectleider die zelf klem zit richting diens leidinggevende? Het maakt voor het effect geen verschil.

De kunstenaar werkt door, onbetaald, en met een knoop in zijn maag. Hij heeft het gevoel dat hij klem zit. Hij heeft tijd, materiaal en energie geïnvesteerd en nu hangt zij n inkomen af van een opdrachtgever die daar gebruik van lijkt te maken. 

De kunstenaar werkt door, onbetaald, en met een knoop in zijn maag

Voel je je klemgezet door een opdrachtgever, dan hoef je het niet alleen uit te zoeken. Win juridisch advies in en laat beoordelen of er sprake is van meerwerk, van machtsmisbruik, en hoe je het gesprek kunt aangaan zonder de relatie meteen te laten escaleren. De juristen van de Kunstenbond kennen de praktijk van beeldend kunstenaars en denken graag met je mee, voordat de situatie uit de hand loopt of nadat het al is misgegaan. Ook een onafhankelijke vertrouwenspersoon kan meedenken over hoe je het gesprek aangaat zonder dat je meteen alles op scherp zet. Zo’n vertrouwenspersoon kan binnen de organisatie van je opdrachtgever zitten, of vind je via Mores, het meldpunt voor ongewenste omgangsvormen in de kunst- en cultuursector.

En dan zijn er nog de zaken die je vooraf zelf kunt regelen. Sluit tussentijdse opzegging uit, zorg voor een goede meerwerkclausule, en neem de verplichting op dat partij en zich als goed opdrachtnemer en goed opdrachtgever gedragen en elkaar respectvol behandelen. Dat creëert bewustwording en zet vooraf de toon: dit gedrag is niet de norm.