Wat betekent dit voor kunstenaars nu er echt wordt gehandhaafd?
Het overgangsjaar 2025 van de wet DBA (Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties), de wettelijke basis voor de handhaving, is voorbij. Hoewel de zogenaamde zachte landing van de controle na het debat in de Tweede Kamer in 2026 nog even wordt voortgezet, start de handhaving schijnzelfstandigheid dit jaar echt.
Meer dan 90% van de beeldend kunstenaars is zelfstandig ondernemer en maakt vrij werk of in opdracht. Dat dit geen werk in loondienst is, is voor iedereen duidelijk. Wat heeft een beeldend kunstenaar dan te maken met schijnzelfstandigheid? Op het eerste gezicht weinig, maar in de praktijk nemen veel kunstenaars ook opdrachten aan voor andere werkzaamheden. En daar kan het wringen. Want voor iedereen die als zzp’er werkt voor een bedrijf of instelling speelt de vraag of er eigenlijk niet sprake is van een dienstverband. Die vraag is soms niet zo makkelijk te beantwoorden. Zo is bijvoorbeeld de lijn tussen het geven van een reeks van gastlessen en een kleine aanstelling hebben bij een kunstvakopleiding behoorlijk dun.
Arbeidsrelatie
Bedrijven en instellingen moeten als jouw opdrachtgever een beoordeling maken of het werk dat zij aanbieden eigenlijk in loondienst zou moeten worden verricht, of dat het wel uitbesteed kan worden aan een zzp’er. Kern van de handhaving door de belastingdienst is de vraag: moet de opdrachtgever belasting en sociale premie afgedragen of niet? Voor die beoordeling zijn twee aspecten belangrijk: ten eerste de aard en de vorm van de opdracht, ten tweede het ondernemerschap van de zzp’er. Beide aspecten tellen: ook al wij st de arbeidsrelatie op een baan, als het ondernemerschap sterk ontwikkeld is kan en mag dat toch de doorslag geven. Wat het zwaarst weegt is afhankelijk van het totaalplaatje. Geen gemakkelijke beoordeling dus.
Kern van de handhaving door de belastingdienst is de vraag: moet de opdrachtgever belasting en sociale premie afgedragen of niet?
Het helpt om de volgende vragen te stellen: wat is de reden van de opdrachtgever om een zzp’er in te huren? Is dat duidelijk en goed uitlegbaar? Budget of gewoonte is geen goede reden, artistieke inhoud is dat wel natuurlijk, mits objectief vast te stellen. Tip: stel je dus als zzp’er ook op als zakelijk ondernemer en bespreek een zo duidelijk mogelijke opdrachtomschrijving: wat, wanneer, hoe en waarom?
Wat is de duur van de opdracht? Is het kort, of min of meer doorlopend? Een jaarlijkse reeks van lessen weegt anders dan eenmalige opdracht van enkele dagen. Hoe langer de opdracht loopt, hoe belangrijker om een baan van een opdracht te onderscheiden. Kun je het kort en simpel uitleggen?
Word je aangestuurd door een directeur of werk je zelfstandig?
Is het werk wat je gaan doen onderscheidend van regulier werk van je opdrachtgever? Is het specialistisch werk? Als je werkt voor een ontwerpbureau met vijf ontwerpers in dienst en de zesde ontwerper werkt als zzp’er, dan ligt dit niet voor de hand. Als de zesde ontwerper een kunstenaar is en de opdracht krijgt gerealiseerde projecten te verbeelden voor een jubileumboek dan is het wel zzp-werk. De opdracht is onderscheidend van het werk van de andere vijf ontwerpers.
Heb je een functie als beheerder van een werkplaats, waar je ook als kunstenaar werken maakt? Dan maakt het uit hoe autonoom je de beheersfunctie vervult en welke taken je verricht. Word je aangestuurd door een directeur of werk je zelfstandig? Vervul je meer de rol van conciërge? Of geef je vanuit artistiek en vaktechnisch inzicht advies aan gebruikers?
Bij opdrachten voor een museum waar je op regelmatige basis op- en afbouwwerkzaakheden verricht zal er snel sprake zijn van een baan. Bij het ophangen van bij zondere monumentale werken, bij zonder tentoonstellingsgericht installatiewerk of het vervaardigen van een tentoonstellingsmeubel zal er eerder sprake zijn van een opdracht.
Ondernemerschap
Naast de arbeidsrelatie, speelt je ondernemerschap en je beroepsprofiel als tweede aspect een rol. Hoeveel winst maak je? Wat is de verhouding tussen inkomsten uit je kunstenaarschap en van ander werk? Voor hoeveel opdrachtgevers werk je? Wat voor werk doe je voor je grootste klant? Ben je zelfstandig ondernemer voor de inkomstenbelasting en ook voor de omzetbelasting? Als het financieel nogal een mix is, zij n het dan allemaal inkomsten uit kunstenaarschap? Heb je weinig opdrachten en inkomsten uit je kunstpraktijk en meer inkomsten uit een of meerdere bij banen dan is ondernemerschap een belangrijk aandachtspunt. En last but not least: je tarief is ook een indicatie. Een te laag tarief, concreet een tarief onder 37 euro per uur exclusief btw, is een indicatie voor schijnzelfstandigheid. Dit bedrag is nog geen wet, maar wel een bestaand plan dat bij de kabinetsformatie op tafel ligt en waarover brede overeenstemming bestaat: een laag tarief wij st niet op ondernemerschap. En ook niet op fair practice trouwens.
Een te laag tarief, concreet een tarief onder 37 euro per uur exclusief btw, is een indicatie voor schijnzelfstandigheid
Hoe je in elke verschillende situatie het beste een werkrelatie aan kunt gaan, op zzp-basis of in loondienst, hangt dus van veel factoren af. En je kunt zelf invloed hebben op die aspecten en op het gesprek hierover met je opdrachtgevers. Soms hebben zij uit voorzichtigheid koudwatervrees, of zijn ze niet goed op de hoogte. Door goed beslagen ten ijs te komen kun je hun angsten wegnemen, of de opdrachtvoorwaarden samen zo opstellen, dat jullie beiden kunnen verantwoorden dat er geen sprake is van schijnzelfstandigheid is maar een opdracht. En soms kom je tot de conclusie dat een klus een baan zou moeten zijn. Een baan naast je zelfstandige beroepspraktijk kan ook voordelen bieden overigens.
Meer informatie
Leden van de Kunstenbond kunnen bellen of mailen met specifieke vragen over opdrachten.
Dutch 
English